Jak wygląda proces drukowania pieniędzy?

Środki płatnicze przyjmują dwie podstawowe formy: monet oraz banknotów. Czy wiesz, w jaki sposób powstają te drugie? Proces ten jest bardzo ciekawy, dlatego warto przyjrzeć mu się bliżej. Dowiedz się, jak wyglądało drukowanie pieniędzy dawniej, jak robi się to obecnie oraz w jaki sposób ich emisja jest uregulowana prawnie.

Kto może drukować pieniądze?

Gdyby każdy mógł drukować pieniądze, ich wartość byłaby znikoma. Tymczasem są one środkiem płatniczym, dlatego proces ich produkcji jest ściśle regulowany przepisami prawa i odbywa się w kontrolowanych, bezpiecznych warunkach.

Warto wiedzieć, że jedynym emitentem banknotów w naszym kraju jest Narodowy Bank Polski. Decyzja o wyprodukowaniu nowej partii banknotów nie jest dziełem przypadku, lecz efektem skrupulatnie prowadzonych kalkulacji – wartość wprowadzanej do obiegu gotówki musi odpowiadać określonym potrzebom systemu bankowego. Banknoty są dostarczane do banków komercyjnych dopiero gdy zgłoszą one takie zapotrzebowanie. Wówczas stan ich rachunków jest pomniejszany o kwotę odpowiadającą wartości dostarczonej gotówki.

Jak drukuje się banknoty?

Techniki produkcji banknotów nieustannie się rozwijają. Obecnie stosowane są przede wszystkim:

• druk offsetowy – za pomocą tej techniki zadrukowuje się całe arkusze banknotów po obu stronach. Stosuje się wyłącznie druk liniowy oraz farby spotowe;
• druk typograficzny – nazywany również hot-stampingiem; za pomocą tej technologii nanoszone są między innymi hologramy;
• druk sitowy – technologia wykorzystywana do umieszczania na banknotach trójwymiarowych elementów;
• wklęsłodruk – farba jest przenoszona na papier bezpośrednio ze specjalnie wygrawerowanej niklowej płytki. Ze względu na grubą warstwę farby banknoty po zastosowaniu tej techniki mogą schnąć nawet przez dobę przed dalszą obróbką;
• druk typograficzny – za pomocą tej technologii na banknotach umieszcza się numery seryjne.

Co ważne, podczas produkcji banknotów wykorzystuje się wiele różnych technik drukarskich. Jest to konieczne zarówno ze względu na estetykę gotowego produktu, jak i – co najważniejsze – odpowiednie zabezpieczenie banknotów przed fałszowaniem.

Koniecznie sprawdź również nasz poradnik przechowywania banknotów kolekcjonerskich!

Drukowanie banknotów w przeszłości

Pierwsze banknoty pojawiły się już w IX wieku n.e. w Chinach, natomiast do Europy dotarły w XVII wieku – początkowo do Szwecji. Warto wiedzieć, że przez długi czas pieniądz papierowy był powiązany z kruszcem, a w określonych systemach jego posiadacz mógł wymienić banknot na odpowiednią wartość w złocie z zasobów emitenta. Współczesne systemy pieniężne odeszły od tego modelu, a wymienialność dolara amerykańskiego na złoto została ostatecznie zniesiona na początku lat 70. XX wieku.

Na przestrzeni stuleci zmieniały się również techniki druku oraz wygląd banknotów. Jednak także tym sprzed wieków nie można odmówić interesującego wzornictwa – podobnie jak monety, kryją w sobie wyjątkową symbolikę. Dobrym przykładem jest banknot z wizerunkiem cesarza Franciszka Józefa I, na którym wartość nominalną podano aż w ośmiu językach: niemieckim, węgierskim, polskim, słoweńskim, serbskim, chorwackim, czeskim i słowackim. Wielojęzyczność ta odzwierciedlała zróżnicowany, wielonarodowy charakter Austro-Węgier.

Banknot 10 koron z wizerunkiem Franciszka Józefa I jest dziś interesującym świadectwem historii i może stanowić ciekawy obiekt dla miłośników numizmatyki. Można go znaleźć między innymi w kolekcji „Wiek Złota” Skarbnicy Narodowej, wraz z oryginalną złotą monetą z tego samego okresu historycznego.

Drugie oblicze pieniądza – jak powstają monety?

Choć na co dzień naszą uwagę przyciągają głównie skomplikowane i barwne zabezpieczenia banknotów, fizyczny obieg gotówki w Polsce opiera się w równym stopniu na monetach. Proces ich powstawania różni się jednak diametralnie od drukowania papierowego podłoża. Wszystkie polskie monety obiegowe oraz kolekcjonerskie produkowane są na zlecenie Narodowego Banku Polskiego w Mennicy Polskiej S.A. – najstarszej tego typu instytucji w kraju, której historia sięga 1766 roku.

Wszystko zaczyna się w pracowniach grafików i rzeźbiarzy, którzy tworzą szczegółową wizualizację awersu oraz rewersu. Na tej podstawie powstaje duży gipsowy odlew, który następnie skanuje się i przekształca w cyfrowy model trójwymiarowy (3D). Kolejnym krokiem jest wykonanie niezwykle wytrzymałej stalowej matrycy (stempla) o odwróconym i wypukłym wzorze.

Samo bicie monety polega na mechanicznym tłoczeniu wzoru na specjalnych krążkach metalowych, zwanych blankami. Są one produkowane z różnych stopów metali (takich jak mosiądz, cupronikiel czy stal platerowana miedzią bądź niklem), a przed trafieniem do prasy podlegają skrupulatnemu ważeniu, czyszczeniu oraz kalibracji. Gdy blank trafia pod prasę menniczą, stemple uderzają w niego z siłą dochodzącą do kilkudziesięciu ton, nadając mu ostateczny kształt i ewentualne zdobienia na rancie. Nowoczesne prasy pracują przy tym z oszałamiającą prędkością, będąc w stanie wybić nawet do 850 monet na minutę.

Makroekonomiczny wymiar emisji – co oznacza „dodruk pieniądza”?

Samo techniczne drukowanie banknotów to zaledwie wierzchołek góry lodowej polityki monetarnej. W ujęciu makroekonomicznym pojęcie to odnosi się do procesu, w którym bank centralny zwiększa ogólną podaż pieniądza w gospodarce poprzez emisję nowego pieniądza. Co istotne, proces ten obejmuje nie tylko fizyczną produkcję gotówki, ale również operacje takie jak skup obligacji skarbowych od banków komercyjnych.

Do precyzyjnej oceny skali tego zjawiska służy opracowywany przez NBP indeks podaży pieniądza M3, który reprezentuje najszerszy zestaw parametrów – w tym gotówkę w obiegu, depozyty, operacje z przyrzeczeniem odkupu oraz dłużne papiery wartościowe z terminem zapadalności do 2 lat. Dane historyczne pokazują, jak gwałtownie rosła ta wartość w Polsce w obliczu pandemii i spowolnienia gospodarczego. W grudniu 2022 roku podaż pieniądza wynosiła 2 091,3 mld zł, by już w lipcu 2023 roku osiągnąć rekordowy poziom 2 173,2 mld zł (ponad 2,17 biliona złotych).

Tak gwałtowny wzrost ilości pieniądza niesie za sobą poważne konsekwencje gospodarcze:

• Inflacja – nadmierna podaż stymuluje konsumpcję, co bezpośrednio przekłada się na wzrost cen dóbr i usług. Dodatkowo, poszukujący zysków inwestorzy pompują ceny innych aktywów, takich jak nieruchomości czy akcje.
• Dewaluacja waluty – spadek siły nabywczej pieniądza prowadzi do spadku wartości rodzimej waluty w relacji do walut zagranicznych, co destabilizuje handel międzynarodowy i grozi spowolnieniem gospodarczym.
• Sztuczne stopy procentowe – banki centralne często zwiększają podaż pieniądza, aby obniżyć stopy procentowe i zachęcić do pożyczek. Jednak długotrwałe utrzymywanie nadmiernie niskich stóp procentowych wywołuje zakłócenia rynkowe i popycha obywateli do ryzykownych zachowań, w tym zaciągania kredytów ponad stan.
• Niepewność rynkowa – chaos i nieprzewidywalność w polityce pieniężnej utrudniają przedsiębiorcom oraz inwestorom podejmowanie racjonalnych, długoterminowych decyzji biznesowych.

W obliczu tych zagrożeń inwestorzy dążący do ochrony swojego kapitału uciekają od walut fiducjarnych w stronę metali szlachetnych, takich jak złote i srebrne monety oraz sztabki. Ich wartość pozostaje niezależna od arbitralnych decyzji banków centralnych, co zapewnia stabilność i zabezpiecza oszczędności przed destrukcyjnym wpływem inflacji.

Koniecznie przeczytaj również o współczesnych polskich banknotach i monetach, a także jak bardzo zmieniły się na przestrzeni lat.

Od barteru do złotego – jak ewoluował pieniądz?

Zanim ludzkość wypracowała zaawansowane metody druku i zabezpieczania papieru, przebyła niezwykle długą drogę ewolucyjną. U zarania osiadłej cywilizacji, gdy narodziły się pierwsze specjalizacje zawodowe, podstawą wymiany był handel barterowy („dobro za dobro”). System ten był jednak wysoce niedoskonały i obarczony ogromnym ryzykiem niepowodzenia transakcji. Aby wymiana doszła do skutku, rolnik posiadający zboże musiał znaleźć kowala, który nie tylko produkował potrzebne mu narzędzia, ale akurat w tym momencie potrzebował zboża – co rzadko szło w parze. Dodatkowym wyzwaniem był uciążliwy transport towarów.

Aby ułatwić transakcje, ludzie zaczęli stosować pośredników wymiany – powszechnie pożądane dobra o względnie stabilnej wartości, takie jak sól, skóry, oliwa, zboże czy minerały. Rozwiązanie to również szybko ujawniło swoje wady: towary te psuły się (zboże gniło, oliwa jełczała, a sól zbrylała się pod wpływem wilgoci), ich wartość mocno wahała się w czasie, a konieczność ciągłego przeliczania wartości kilkudziesięciu różnych pośredników paraliżowała handel.

Kolejnym krokiem było wprowadzenie metalowych płacideł (np. siekierek, prętów), a następnie surowych bryłek i sztabek kruszców. Konieczność ich ciągłego ważenia i dzielenia przy każdej transakcji doprowadziła ostatecznie do narodzin monet. Pierwsze monety powstały w VII wieku p.n.e. w Lidii ze stopu złota i srebra – elektrum. Posiadały one ściśle określoną masę i skład, były trwałe, łatwe w przechowywaniu i odporne na wahania wartości.

Wraz z upowszechnieniem monet narodziły się pierwsze systemy depozytowe. Zamożni obywatele, w obawie przed grabieżą, powierzali swoje majątki złotnikom i skarbcom świątynnym. Otrzymywane w zamian papierowe kwity depozytowe z czasem zaczęły krążyć w obiegu jako pełnoprawny środek płatniczy, dając początek historii pieniądza papierowego.

Droga do narodowej waluty

Równie pasjonująco przedstawia się historia polskiego pieniądza. Za jednego z przodków polskiego złotego uznaje się „czerwonego złotego”, którego początki wiążą się z okresem panowania Władysława Łokietka. Kolejne stulecia przynosiły liczne zmiany w systemie monetarnym. Szczególnie trudny okazał się XVII wiek, naznaczony wojnami i kryzysem gospodarczym. To właśnie wówczas do obiegu trafiły miedziane boratynki oraz podwartościowe tymfy.

Istotnym etapem było również pojawienie się pieniądza papierowego. Pierwsza próba jego wprowadzenia w 1773 roku zakończyła się szybkim wycofaniem banknotów z obiegu. Społeczeństwo przyzwyczajone do monet, których wartość wiązała się z zawartością kruszcu, z dużą nieufnością podchodziło do pieniądza wykonanego z papieru. Znacznie później, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, jednym z najważniejszych wydarzeń w historii rodzimej waluty stała się reforma Władysława Grabskiego. W 1924 roku zastąpiła ona markę polską nowym złotym. Co ciekawe, podczas prac nad reformą rozważano także inne nazwy waluty, między innymi „lech” oraz „pol”.

Kolejną dużą zmianę przyniosła reforma monetarna z 1950 roku. Wprowadzone wówczas banknoty utrzymano w stylistyce charakterystycznej dla socrealizmu. Zgodnie z ówczesną ideologią na pieniądzach zamiast postaci historycznych pojawili się przedstawiciele „ludzi pracy” – między innymi rybak, hutnik, rolnik i górnik, a także handlarka przedstawiona na banknocie o nominale 20 złotych. W ten sposób polski pieniądz po raz kolejny stał się nie tylko środkiem płatniczym, lecz także odzwierciedleniem przemian politycznych, gospodarczych i społecznych zachodzących w kraju.

Podsumowując, historia pieniądza to opowieść o nieustannych zmianach – od barteru i pierwszych monet, przez narodziny banknotów, aż po współczesne technologie ich produkcji i zabezpieczania. Dziś powstawanie gotówki jest ściśle kontrolowanym procesem, w którym nowoczesne rozwiązania technologiczne łączą się z wielowiekową tradycją i zmieniającymi się realiami gospodarczymi.

Drukowanie pieniędzy – najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi

Gdzie drukuje się pieniądze?

Polskie banknoty są drukowane przez Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych (PWPW) w Warszawie, natomiast monety obiegowe bije Mennica Polska.

Kto w Polsce drukuje pieniądze?

Polskie banknoty drukuje Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych (PWPW S.A.) na zlecenie Narodowego Banku Polskiego (NBP), który odpowiada za emisję pieniądza w Polsce.

Jaka jest kara za fałszerstwo pieniędzy?

Za fałszowanie pieniędzy w Polsce grozi kara pozbawienia wolności od 5 do 25 lat. Zgodnie z art. 310 Kodeksu karnego czyn ten jest traktowany jako zbrodnia.

Czy państwo może dodrukować pieniądze?

Tak, państwo może „dodrukować” pieniądze, jednak odpowiada za to bank centralny, a nie bezpośrednio rząd. W Polsce funkcję tę pełni Narodowy Bank Polski (NBP).